Sunday, May 12, 2013

İnternet İş Modelleri


İş modelleri internetin belki de en çok konuşulan ancak en az anlaşılan yönlerinden biridir. İnternetin, geleneksel iş modellerini nasıl değiştirdiği ile ilgili konuşulacak pek çok konu var. Ancak bunun ne olduğu ile ilgili çok az kesin kanıt vardır.
En basit anlamıyla, bir iş modeli bir firmanın kendisini idame ettirebilmesi (yani para kazanabilmesi) için uyguladığı yöntemdir. İş modeli bir firmanın, değer zinciri içerisinde kendisini nasıl konumlandırdığını belirler.
Bazı modeller basittir. Firma bir ürün (örneğin bisiklet, çamaşır makinesi) veya hizmet (örneğin temizlik, danışmanlık) üretir ve bunu müşterilerine satar. Eğer her şey yolunda giderse, satışlardan elde edilen gelir, operasyon maliyetlerinden fazla olur ve firma kâr eder. Diğer iş modelleri biraz daha karmaşıktır. Yayıncılık buna iyi bir örnektir. Radyo ve sonrasında televizyon programları geçtiğimiz yüzyılda bir radyosu veya televizyonu olan herkesin ücretsizce erişebileceği şekilde yayınlanmaktaydı. Yayıncılar dağıtımcı, içerik üreticileri, reklamcılar ve bunların aracıları ile dinleyiciler veya izleyicilerden oluşan karmaşık bir ağın parçasıdır. Dışardan bakıldığında kimin ne kadar para kazandığını anlamak zordur. Nihayetinde bu denge, birbiri ile rekabet eden pek çok etkene bağlıdır.
İnternet üzerinden ticaret yeni yeni iş modellerinin ortaya çıkmasına imkan verecektir; burası kesin. Ama internet aynı zamanda denenmiş-başarılı modelleri de tekrardan icat edecektir. Açık artırmalar buna iyi bir örnektir. Komisyonculuğun en eski türlerinden olan açık artırmalar tarımsal ürünler, finansal araçlar (hisse senedi gibi), ve sanat eserleri gibi nesnelerin fiyatlarının belirlenmesinde dünya genelinde sıklıkla kullanılmışlardır. İnternet bu açık artırma modelini popüler hale getirmiş ve bu modeli pek çok mal ve hizmete uygulanabilir hale getirmiştir.
İş modelleri pek çok farklı şekilde tanımlanmış ve sınıflandırılmıştır. Burada da internette gözlemleyebileceğiniz iş modellerinin detaylı bir sınıflandırması yapılmıştır. Önerilen bu sınıflandırma tüm modelleri derinlemesine tanımladığını iddia etmemektedir. İnternet iş modelleri evrim geçirmeye devam etmektedir. Yakın gelecekte pek çok yeni ve ilginç modelin ortaya çıkması beklenmektedir.
Aşağıdaki paragraflarda açıklanan iş modellerinin ana kategorileri şunlardır:
  • Komisyonculuk
  • Reklamcılık
  • Bilgi-Aracılığı
  • Tüccarlık
  • Üreticilik (Doğrudan Satış)
  • Bağıl Satış (Başkasına Ait Ürünün Satışı)
  • Topluluk
  • Üyelik
  • Kullandıkça Öde Modeli
Modelleri farklı yollardan uygulanabilirler; her biri ile ilgili örnekler aşağıdaki paragraflarda verilmiştir. Ayrıca, bir firma, İnternet iş stratejisi çerçevesinde farklı modelleri bir arada da kullanabilir. Örneğin, içerik temelli işlerde (örneğin, gazete, dergi, moda siteleri gibi) reklam gösterimi modeli ile üyelik modelini bir arada kullanmak hiç karşılaşılmamış bir yaklaşım değildir.
Son zamanlarda iş modellerinin, patent ile koruma altına alınabilen fikrî mülkiyetler haline gelmeye başlaması büyük öneme sahiptir. Gerçekten de, iş modelleri (ya da daha genel bir ifade işe "iş yöntemleri") patent kanunlarının yetki alanına girmeye başlamıştır. Amerikan Patent Ofisi tarafından e-ticaretle ilgili olarak verilmiş pek çok sayıda patent bulunmaktadır.
Komisyonculuk: Komisyoncular Pazar oluşturan kimselerdir: alıcıları ve satıcıları bir araya getirirler ve satış işlemlerinin gerçekleşmesini sağlarlar. Komisyoncular şirketten-şirkete (B2B), şirketten-tüketiciye (B2C) veya tüketiciden-tüketiciye (C2C) pazarlarında aktif birer rol oynarlar. Genelde, gerçekleşmesine aracı oldukları her bir işlem için bir ücret veya komisyon alırlar. Alınan ücretlerin hesaplanma yöntemleri farklılık gösterir. Komisyonculuk modelleri şunları içerir:
  • Talep Toplama Sistemi: Olası alıcılar bir mal veya hizmet için ödeyecekleri son fiyatı belirtirler, komisyoncu da geri kalan işlemleri yerine getirir.
  • Açık Artırma Komisyonculuğu:  Bireyler veya tüccarlardan oluşan satıcılar için açık artırmalar düzenlerler. Satınlan ürün başına satıcıdan belirli bir listeleme parası ve komisyon alırlar; komisyonlar satış işleminin büyüklüğüne göre değişen oranlarda olur.
  • İşlem Komisyonculuğu: Alıcı ve satıcı arasındaki 3.kişi olarak yer alır ve hem alıcının hem de satıcının güvenine dayalı olarak satış işleminde aracılık yapar. İşlem üzerinden komisyon alır.
  • Dağıtımcı: Üreticilerin ürettiği yüksek miktarda ürünü katalog halinde perakende alıcılarına sunan bir yapıdır. Komisyoncu, dağıtımcılar ile bunların ticari iş ortakları arasından işlemleri yerine getirir.
  • Araştırma Acentesi: Bir bilgisayar yazılımı (veya yazılım robotu) kullanarak, alıcılar için bulunması zor bilgileri veya belirli mal ve hizmetlerin fiyatlarını ve uygunluklarını arayan ve bulan bir yapıdır. Fiyat/Ürün arama yazılımına örnek olarak www.akakce.com , hizmet arama yazılımına örnek olarak www.yemeksepeti.com , www.ciceksepeti.com gösterilebilir.
  • Sanal Pazaryeri: Sanal alışveriş merkezleridir. Çevrimiçi satış yapan tüccarların ürünlerini sundukları bir barındırma hizmetidir. Tüccarlardan kurulum, aylık listeleme, ve/veya işlem ücretleri alınır. Ayrıca, satış işlemlerini otomatik hale getiren bir altyapı sunma ve tüketicilerin satın alma tercihlerini tüccarlara bildiren hizmetler de sunarlar.
Reklam Modeli: İntenet reklamcılığı, yazılı / sesli / görsel yayıncılıktaki reklamcılığın bir uzantısıdır.  Yayıncı (bizim örneğimizde bu bir web sitesi oluyor) bir içerik veya hizmet sunar ve bunların yanında/içinde reklam görüntüler. İçerikler genelde (ama her zaman değil) ücretsiz olur, hizmetler ise verilen hizmete ve web sitesi sahibinin ticaret modeline göre, ücretli veya ücretsiz olabilir. Yayıncı, içeriği oluşturan yer olabildiği gibi başka yerlerde oluşturulmuş içeriğin dağıtımcısı da olabilir. Reklam modelinin en iyi uygulama modeli, ziyaretçi sayısının çok yüksek olduğu veya özel bir ilgi grubuna mensup ziyaretçileri olduğu durumlarıdır. Örneğin, Facebook sitesinin ziyaretçi sayısı çok yüksektir, bu sayede reklamdan ciddi bir gelir elde edebilmektedir. Veya, bir çevrimiçi spor gazetesi, sadece sporla ilgilenen ziyaretçileri çekeceği için, burada sadece sporla ilgilenen kişilere yönelik ürünlerin reklamları gösterildiğinde anlamlı olur.
  • Portal (Giriş Kapısı): Genellikle farklı içerikleri veya hizmetleri bir araya getiren bir yapıdır. Yüksek ziyaretçi sayısı bu tür sitelerde reklamdan gelir elde etmeyi mümkün kılmaktadır. Ayrıca, yine ziyaretçi sayısı yüksek olduğunda diğer katma değerli hizmetleri sunmak da gelir elde etmeye yardımcı olmaktadır.
  • İlan Siteleri: Satın alınmak istenen veya satılan ürünlerin listelendiği yerlerdir. Buralarda ilanını listelemek isteyenlerden ücret talep edilmesi genelde uygulanan bir yöntemdir. Ayrıca üyelik ücretleri de istenebilmektedir. Örneğin, iş arama siteleri firmaların personel ilanlarını belirli bir ücret karşılığında listelerler.
  • Kullanıcı Kaydetme: İçerik siteleri genellikle ücretsizdir ama bazı özelliklere erişim için ziyaretçilerden üye olmalarını isterler. Bu şekilde ziyaretçilerin site içindeki davranışlarını takip edebilir ve ilgi alanlarına göre onların karşılarına ilgilerini çekme ihtimali yüksek ürünlerin reklamlarını çıkartırlar.
  • Giriş-Reklamı: Web sitelerine girişte, ziyaretçi site içeriğine ulaşmadan önce tam ekranlı olarak gösterilen hareketli reklamlardır.
  • Ultra-Reklam: Web sitelerine girişte, ziyaretçi site içeriğine ulaşmadan önce etkileşim kurmaları gerektiği reklam türüdür. Örneğin ziyaretçinin bir haber sitesindeki haberi / videoyu görebilmesi için önce bir anket doldurmak, bir soruya cevap vermek durumunda olması gibi.
Bilgi Aracılığı: Tüketiciler ve tüketim alışkanlıkları ile ilgili veriler değerlidir; özellikle bu bilgiler dikkatli bir şekilde analiz edilmiş ve pazarlama kampanyalarını hedefleyecek bir hale getirilmişse. Üreticiler ve ürünleri hakkında bağımsız olarak toplanmış veri de tüketicilerin satın alma kararı verirken önem verdikleri bir bilgidir. Bazı firmalar tüketicilerin satın alma kararları vermesine veya satıcıların bir pazarı anlamaya çalışmalarına destek veren birer Bilgi-Aracısı olarak faaliyet göstermektedirler.
  • Reklam Ağları: Üye sitelerden oluşan bir ağdaki görüntülenecek reklamları yönetirler, böylece tek bir sitede değil, yüzlerce web sitesinde görüntülenecek bir reklam ağı oluşur. Reklam ağları web kullanıcıları hakkında veri toplayıp pazarın etkinliğini analiz ederler.
  • Teşvik Edici Pazarlama: Bu tür pazarlama, müşterilerin üye işyerlerinden alışverişleri sırasında kullanabilecekleri indirim çekleri veya kuponlar gibi müşteri sadakat programlarını yöneten bir pazarlama türüdür. Kullanıcılar hakkında toplanan veri hedefli pazarlama amacıyla satılmaktadır.
Tüccar Modeli: Mal ve hizmetlerin toptan ve perakende satıcılarıdır. Satışlar liste fiyatı üzerinden veya açık artırma yolu ile yapılır.
  • Sanal Tüccar: e-Tüccar olarak da geçer. Sadece internet üzerinden faaliyet gösteren tüccar türüdür.
  • Katalog Tüccarı: İnternet üzerinden katalog olarak görüntülenen ürünlerin posta-siparişi olarak satışını yapan tüccardır. E-posta, internet, telefon ve posta yoluyla sipariş alırlar.
  • İnternet Mağazacılığı: Cadde üzeri mağazalar, mağazalarından satış yaparken, internet mağazacısının mağazası bir web sitesidir.
  • Parça Veri Satıcısı:  Sadece dijital ürün ve hizmetleri satan ve internette dağıtımını yapan tüccar türüdür.
Üreticilik: Üretici, internetin sağladığı olanakları, alıcılara erişmek ve dağıtım kanalı masraflarını düşürmek amacıyla kullanabilmektedir. Üretici modeli "etkinlik", "iyileştirilmiş müşteri hizmetleri" ve "müşteri beklentilerinin daha iyi anlaşılması" temellerine dayalıdır.
  • Satın Alma: Bir ürünün satılarak sahiplik haklarının alıcıya geçmesidir.
  • Kiralama: Bir "kullanım sözleşmesi"ne dayalı olarak, bir ürünün kullanım haklarının bir kira bedeli karşılığında alıcıya devredilmesidir. Sözleşme süresi sona erdiğinde ürün satıcıya iade edilir. 
  • Lisans: Bir "kullanım sözleşmesi"ni de içererek, bir ürünün satılarak sadece kullanım haklarının alıcıya devredilmesidir. Bu modelde, sahiplik hakları satıcıda kalmaktadır (örneğin, bir yazılımın lisans ile satışında olduğu gibi; alıcı yazılım ürününü kullanabilir fakat satamaz).
  • Marka Entegre İçerik: Sponsorlu-içerik yaklaşımından (örneğin, reklamcılık modeli) farklı olarak, marka-entegre içerik, tamamen marka yerleştirilmesi amacıyla üretici tarafından oluşturulmaktadır.
Bağıl Satış: Yüksek trafik çekip bunu reklam aracılığı ile kâra dönüştürmeye çalışan genel portallerin aksine, bağıl satış modeli insanlara internette gezinirken satın alım fırsatları sunar. Bunu, iş ortağı diğer sitelere ait teşvikleri sunarak (geliri belirli bir oranda paylaşarak) yapar. Bağıl siteler, sitelerindeki reklamlara tıklanarak tüccarın ürünlerine  ulaşım sağlarlar. Bu bir performansa-bağlı-ödeme modelidir; eğer bağıl site kullanıcıyı tüccarın sitesine göndermişse ama kullanıcı oradan herhangi bir şey satın almamışsa, bağıl siteye para ödenmez. Bağıl site modeli internetin yapısına çok uygundur, bu yüzden yaygın bir şekilde kullanılır. Bu modelin farklı uygulama şekilleri vardır; reklam değiştokuşu, tıklama-başına-ücret, ve gelir paylaşım programları gibi.
  • Reklam Değiştokuşu: Bağıl sitelerin oluşturduğu bir ağdaki siteler, bir birlerinin reklamlarını kendi sitelerinde gösterirler.
  • Tıklama-Başına-Ücret: Kullanıcı, bağıl sitedeki bir reklama tıkladığında site para kazanır.
  • Gelir Paylaşımı: Kullanıcı bağıl sitedeki bir reklama tıklayıp, ürün satan tüccar bir siteye gittikten sonra, o siteden bir ürünü alırsa, tüccar site elde ettiği gelirin bir kısmı bağıl site ile paylaşır.
Topluluk Modeli: Topluluk modelinin devamlılığı, kullanıcı sadakatine bağımlıdır. Kullanıcılar hem zaman hem de duygu olarak bir yatırım yaparlar. Gelirler, ikincil ürün ve hizmetlerin satışına veya gönüllü katılımlara dayanır; veya içeriğe odaklı reklamlar ve özel hizmetlere üyelik bedelleri ile de gelir elde edilebilir. İnternet, doğası gereği, topluluk modeline uygundur ve günümüzde bu model, sosyal ağların yükselişinde görüldüğü gibi, gelişmeye gayet uygundur.
  • Açık Kaynak: Yazılım geliştirilen tarafından geliştirilen kodun herkes tarafından erişilebildiği bir yapıdır. Yazılım kodunun bir ücret karşılığında lisanslanması yerine, bu modelde sistemlerin entegrasyonu, ürün desteği, kullanım kitapları üzerinden gelir elde edilir.
  • Açık İçerik: Gönüllü olarak çalışan insanlardan oluşan bir topluluk tarafından üretilen içeriktir.
  • Halka Açık Yayın Yapma: Kâr amacı gütmeyen radyo ve televizyon tarafından yapılan yayınların kullanıcılarca desteklenerek internet üzerinden sunulmasıdır; kullanıcılar bu internet sitesini gönüllü bağışlarla ayakta tutarlar.
  • Sosyal Ağ Hizmetleri: Bireylerin diğer bireylerle belirli ortak ilgi alanlarında (meslek, hobi, gönül ilişkileri, gibi) iletişim kurabildikleri bir yapıdır. Sosyal ağ hizmetleri içeriğe dayalı reklamlar ve paralı özel hizmetler ile gelir elde ederler.
Üyelik Modeli: Kullanıcıların bir hizmete üye olabilmek için düzenli olarak (günlük, aylık veya yıllık) ücret ödedikleri modeldir. Pek çok internet sitesi bazı içeriği ücretsiz sunarken bazılarına para karşılığı erişim izni vermektedir. Üyelik ücretleri kullanım sıklığından bağımsız olarak alınmaktadır. Bu tür modelde reklam ve üyelik gelir modelleri sıklıkla bir arada kullanılmaktadır.
  • İçerik Hizmetleri: Metin, ses veya video içeriğine kullanıcıların belirli bir ücret karşılığı eriştikleri modeldir.
  • Kişiden Kişiye Ağ Hizmetleri: Eski okul arkadaşlarını arayan kişilerde olduğu gibi, kullanıcıların sağladıkları bilgilerin dağıtım kanalları modelidir.
  • İnternet Hizmet Sağlayıcıları: Aylık ücretler karşılığında internet erişimi sağlayan ağlardır.
Kullandıkça Öde Modeli: Bu model, bir hizmetin kullanıldığı süre boyunca ücretlendirilmesine dayalıdır. Üyelikli hizmetlerin aksine, bu modelde ücretlendirme kullanıcının o hizmeti ne kadar süre boyunca kullandığının ölçümüne dayalıdır. Geleneksel olarak bu ölçüm yönetimi temel hizmetlerde (elektrik, su, doğalgaz, gibi) kullanılmaktadır. İnternet hizmet sağlayıcılarının bazı paketlerinde de benzer bir yaklaşım vardır; kullanıcıları bir hizmeti kaç dakika kullandıkları ölçülür ve ücreti alınır.
  • Kullanımın Ölçümü: Bir hizmetin kullanıldığı sürenin ölçülmesi ve faturalandırılmasıdır.
  • Üyeliğin Ölçümü: Kullanıcıların bir site içeriğine kaç defa erişmek istediklerine dayalı olarak ücretlendirilmesi yöntemidir.

No comments: